नेपाली धर्म, संस्कृति तथा पौराणिक विविध जानकारीहरूको संग्रह

​

​धर्म, संस्कृति र पौराणिक इतिहासका बारेमा लोकसेवा आयोग तथा विभिन्न प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षामा सोधिने र सामान्य जीवनमा पनि जान्नैपर्ने महत्वपूर्ण बुँदाहरू तल प्रस्तुत गरिएको छ:

​१. कुन पर्व कहिले मनाइन्छ? (तिथिहरू)

• ​मातातीर्थ औंसी: वैशाख कृष्ण औंसी (आमाको मुख हेर्ने)
• ​बुद्धजयन्ती, चण्डीपूर्णिमा: वैशाख शुक्ल पूर्णिमा
• ​अक्षय तृतीया: वैशाख शुक्ल तृतीया
• ​शंकराचार्य जयन्ती: वैशाख शुक्ल पञ्चमी
• ​गङ्गोत्पत्ति पर्व: वैशाख शुक्ल सप्तमी
• ​कुमार षष्ठी (सिटिनख:): जेठ शुक्ल षष्ठी
• ​हरिशयनी एकादशी: आषाढ शुक्ल एकादशी (तुलसी रोप्ने / चतुर्मास प्रारम्भ)
• ​नागपञ्चमी: श्रावण शुक्ल पञ्चमी
• ​ऋषितर्पणी (जनैपूर्णिमा): श्रावण शुक्ल पूर्णिमा
• ​लुतो फाल्ने: श्रावण सङ्क्रान्ति
• ​वराह जयन्ती: श्रावण शुक्ल तृतीया
• ​गाईजात्रा: भाद्र कृष्ण प्रतिपदा
• ​तीज: भाद्र शुक्ल तृतीया
• ​इन्द्रजात्रा: भाद्र शुक्ल चतुर्दशी
• ​कृष्णाष्टमी: भाद्र कृष्ण अष्टमी
• ​कुसे औंसी: भाद्र कृष्ण औंसी (बाबुको मुख हेर्ने)
• ​घटस्थापना: आश्विन शुक्ल प्रतिपदा
• ​कोजाग्रत: आश्विन शुक्ल पूर्णिमा
• ​लक्ष्मी पूजा: कार्तिक कृष्ण औंसी
• ​गोवर्धन पूजा: कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा
• ​हरिबोधिनी एकादशी: कार्तिक शुक्ल एकादशी (तुलसी विवाह)
• ​नर्के चतुर्दशी: कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी
• ​कुष्माण्ड नवमी: कार्तिक शुक्ल नवमी
• ​तिहार (भाइटीका): कार्तिक शुक्ल द्वितीया
• ​बालाचतुर्दशी: मंसिर कृष्ण चतुर्दशी
• ​विवाह पञ्चमी: मंसिर शुक्ल पञ्चमी
• ​स्वस्थानी व्रत: पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्म
• ​श्रीपञ्चमी: माघ शुक्ल पञ्चमी
• ​महाशिवरात्रि: फागुन कृष्ण चतुर्दशी
• ​फागु पूर्णिमा: फागुन शुक्ल पूर्णिमा
• ​घोडेजात्रा: चैत्र कृष्ण औंसी
• ​रामनवमी: चैत्र शुक्ल नवमी
• ​चैते दशैं: चैत्र शुक्ल अष्टमी

​२. पौराणिक पात्र र वस्तुहरू (कसको के?)

• ​धनुहरू: गाण्डीव (अर्जुन), सारङ्ग (विष्णु), विजय (कर्ण), पिनाक (शिव), अजगव (रामचन्द्र)।
• ​शंखहरू: पाञ्चजन्य (कृष्ण), देवदत्त (अर्जुन), अनन्त विजय (युधिष्ठिर)।
• ​गदा: लौहस्तम्भ (हनुमान), सुपाश्व (भीमको गदा)।
• ​वीणा: महती (नारद मुनि)।
• ​विशेष: मातलि (इन्द्रका साथी), सञ्जय (दिव्य दृष्टि प्राप्त), सुषेण (लंकाको वैद्य), विद्युज्जिह्व (सूर्पणखाको पति), कर्ण (दिव्य कवचकुण्डल प्राप्त)।

​३. आध्यात्मिक गुरुहरू र प्रवर्तक

• ​देवताहरूका गुरु: बृहस्पति
• ​दैत्यहरूका गुरु: शुक्राचार्य
• ​रामचन्द्रका गुरु: विश्वामित्र
• ​कृष्णका गुरु: सन्दिपनी
• ​गोरखनाथका गुरु: मच्छिन्द्र नाथ
• ​मच्छिन्द्रनाथका गुरु: आदिनाथ

​४. जातिगत पुरोहित र सम्मानसूचक सम्बोधन

​विभिन्न जातका पुरोहित:

• ​लिम्बू: फेदाङ्मा, साम्बा | राई: डोपा | तामाङ: लामा, बोन्पो | चेपाङ: पाँडे | गुरुङ: घ्याब्रे ब्राह्मण | नेवार: गुभाजू, देउभाजू | सुनुवार: नाक्सो | थारू: भराँ, गुरुवा | जिरेल: फोम्वो, नोम्बा, लामा | क्षेत्री: पण्डित, पुरोहित।

​विभिन्न जातका सम्मानसूचक सम्बोधन:

• ​ब्राह्मण: गुरुज्यू, बाजे, पण्डित | क्षेत्री: काजी | राणा: बाबुसाहेब | थारू: चौधरी | कायस्थ: दिवानजी, मुनिमजी | सार्की: मिजार | तामाङ, धिमाल: लामा | शाह: बाबुसाहेब | लिम्बू, थकाली: सुब्बा | दमाईं: दर्जी।

​५. देवता र उनीहरूका वाहन

• ​महादेव: नन्दी (साँढे) | कुमार: मयूर | अग्नि: बोको | इन्द्र: ऐरावत हात्ती
• ​विष्णु: गरुड | सरस्वती: हाँस | वायु: मृग | शीतला देवी: गधा
• ​गणेश: मुसो | दुर्गा देवी: सिंह | यमुना: कछुवा | लक्ष्मी: लाटोकोसेरो
• ​पार्वती: बिरालो | शनि: गिद्ध | गंगा: गोही | यम: महिष (राँगो)

​६. १८ पुराण र श्लोक संख्या

​१. ब्रह्म (१०,०००), २. पद्म (५५,०००), ३. विष्णु (२३,०००), ४. शिव (२४,०००), ५. भविष्य (१४,५००), ६. लिङ्ग (११,०००), ७. स्कन्द (८१,१००), ८. वामन (१०,१००), ९. ब्रह्माण्ड (१२,०००), १०. श्रीमद् भागवत (१८,०००), ११. नारद (२५,०००), १२. मार्कण्डेय (९,०००), १३. अग्नि (१५,०००), १४. ब्रह्म वैवर्त (१८,०००), १५. वराह (२४,०००), १६. कुर्म (१७,०००), १७. मत्स्य (१४,०००), १८. गरुड (१९,०००)।

​७. महाभारतका १८ पर्व र रामायणका ७ काण्ड

• ​महाभारतका पर्वहरू: १. आदि, २. सभा, ३. वन, ४. विराट, ५. उद्योग, ६. भीष्म, ७. द्रोण, ८. कर्ण, ९. शल्य, १०. स्त्री, ११. शान्ति, १२. अनुशासन, १३. सौप्तिक, १४. अश्वमेध, १५. आश्रमवासी, १६. मौशल, १७. महाप्रस्थान, १८. स्वर्गारोहण।
• ​रामायणका काण्डहरू: १. बालकाण्ड, २. अयोध्याकाण्ड, ३. अरण्यकाण्ड, ४. किष्किन्धा काण्ड, ५. सुन्दर काण्ड, ६. युद्ध काण्ड, ७. उत्तर काण्ड।

​८. हिन्दू दर्शनका ६ शास्त्र र प्रवर्तक

• ​योगशास्त्र: पतञ्जली | न्यायशास्त्र: गौतम ऋषि | सांख्य शास्त्र: कपिल | पूर्व मिमांसा: जैमिनी | उत्तर मिमांसा (वेदान्त): व्यास | वैशेषिक शास्त्र: कणाद।

​९. विभिन्न जातिसँग सम्बन्धित नृत्यहरू

• ​भाँग्रे, सोरठी, रोदी, टप्पा: गुरुङ र मगर
• ​पुटुपुटे: गुरुङ | कौरा, मारुनी, पाङ्डुरे: मगर
• ​सेलो: तामाङ | झिझिया: मैथिली समुदाय
• ​कर्माधर्मा: झाँगड | लाखे, बसन्त, तयमचा: नेवार
• ​धिन्तामे: ज्यापु | स्याब्रु: भोटे, शेर्पा, लोवा, तामाङ
• ​च्याब्रुङ, धान नाच: लिम्बू | चण्डी: राई
• ​कहरवा: कहार जाति | गेहडी: माझी
• ​कठैहर, बाह्रमासे, जटजटिन, झुमरा, तरवार, लट्ठी नाच: थारू

​१०. संख्यात्मक समूहहरू (महत्वपूर्ण तथ्य)

• ​त्रिमधु: घिउ, चिनी, मह
• ​त्रिकुट: सुठो, मरिच, पिप्ला
• ​त्रिगुण: सत्त्व, रज र तमगुण
• ​चारयुग: सत्य, त्रेता, द्वापर, कली
• ​चार वेद: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद
• ​चार उपवेद: धनुर्वेद, आयुर्वेद, गन्धर्ववेद, स्थापत्यवेद
• ​चारधाम: जगन्नाथ, रामेश्वरम, द्वारिका र बद्रीनाथ
• ​काठमाडौँका चार नारायण: चाँगु, इचंगु, विशंखु, शेषनारायण
• ​पञ्चकन्या: अहिल्या, द्रौपदी, कुन्ती, तारा, मन्दोदरी
• ​पशुपतिका पञ्च मुख: पूर्व-तत्पुरुष, पश्चिम-सद्योजात, उत्तर-वामदेव, दक्षिण-अघोर, उर्ध्व-इशान
• ​पञ्चरत्न: सुन, हीरा, मोती, नील र मणि
• ​पञ्चामृत: दूध, दही, घ्यु, मह र शख्खर
• ​पञ्चेबाजा: दमाहा, ट्याम्को, सनही, नरसिंगा, झ्याली
• ​षड्विकार: उत्पत्ति, वृद्धि, बाल्यावस्था, युवावस्था, वृद्धावस्था, मृत्यु
• ​षड्रस: गुलियो, अमिलो, तितो, पिरो, टर्रो, नुनिलो
• ​सप्तर्षि: गौतम, कश्यप, विश्वामित्र, अत्रि, भारद्वाज, जमदग्नि, वशिष्ठ
• ​नवरस: श्रृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अद्भुत र शान्त
• ​दश अवतार: मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध, कल्की
• ​दश दिशा: पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, आकाश, पाताल, ईशान्य, वायव्य, आग्नेय र नैऋत्य

------------------------------------------------------------------

स्मरण शक्ति बढाउने सुत्रहरू (Mnemonic Formulas)

​१. रामायणका ७ काण्डहरू (सम्झने सुत्र: "बाअअ कि सुयुउ")

• ​बा - बालकाण्ड
• ​अ - अयोध्याकाण्ड
• ​अ - अरण्यकाण्ड
• ​कि - किष्किन्धा काण्ड
• ​सु - सुन्दर काण्ड
• ​यु - युद्ध काण्ड
• ​उ - उत्तर काण्ड

​२. पञ्चकन्या (सम्झने सुत्र: "अद्रिकुताम")

• ​अ - अहिल्या
• ​द्रि - द्रौपदी
• ​कु - कुन्ती
• ​ता - तारा
• ​म - मन्दोदरी

​३. काठमाडौँका चार विनायक (सम्झने सुत्र: "जअचसू")

• ​ज - जलविनायक (चोभार)
• ​अ - अशोक विनायक (काठमाडौँ)
• ​च - चन्द्रविनायक (चावहिल)
• ​सू - सूर्यविनायक (भक्तपुर)

​४. हिन्दू दर्शनका ६ शास्त्र (सम्झने सुत्र: "यो न्या सां पू उ वै")

• ​यो - योगशास्त्र (पतञ्जली)
• ​न्या - न्यायशास्त्र (गौतम ऋषि)
• ​सां - सांख्य शास्त्र (कपिल)
• ​पू - पूर्व मिमांसा (जैमिनी)
• ​उ - उत्तर मिमांसा (व्यास)
• ​वै - वैशेषिक शास्त्र (कणाद)

​५. पञ्चामृत (सम्झने सुत्र: "ददघमश")

• ​द - दूध
• ​द - दही
• ​घ - घिउ
• ​म - मह
• ​श - शख्खर (चिनी)

​६. पञ्चगव्य (सम्झने सुत्र: "ददघगो ग")

• ​द - दूध
• ​द - दही
• ​घ - घिउ
• ​गो - गोबर
• ​ग - गहुँत

​७. विष्णुका १० अवतार (सम्झने सुत्र: "मकुवनवाप राकृबुक")

• ​म - मत्स्य
• ​कु - कूर्म
• ​व - वराह
• ​न - नरसिंह
• ​वा - वामन
• ​प - परशुराम
• ​रा - राम
• ​कृ - कृष्ण
• ​बु - बुद्ध
• ​क - कल्की

​८. पञ्चेबाजा (सम्झने सुत्र: "दटसनझ")

• ​द - दमाहा
• ​ट - ट्याम्को
• ​स - सनही
• ​न - नरसिंगा
• ​झ - झ्याली

​९. चार वेद (सम्झने सुत्र: "ऋयसाअ")

• ​ऋ - ऋग्वेद
• ​य - यजुर्वेद
• ​सा - सामवेद
• ​अ - अथर्ववेद

​१०. षड्रस (सम्झने सुत्र: "गुअतिपटन")

• ​गु - गुलियो
• ​अ - अमिलो
• ​ति - तितो
• ​प - पिरो
• ​ट - टर्‍रो
• ​न - नुनिलो

​-----------------------------------------------------------------

धर्म, संस्कृति तथा पौराणिक वस्तुगत प्रश्नोत्तर (MCQs)

​१. भगवान् शिवको धनुलाई के भनिन्छ?

A) गाण्डीव

B) सारङ्ग

C) पिनाक

D) अजगव

​२. 'मातातीर्थ औंसी' कुन तिथिमा पर्दछ?

A) वैशाख शुक्ल औंसी

B) वैशाख कृष्ण औंसी

C) जेठ कृष्ण औंसी

D) चैत्र कृष्ण औंसी

​३. महाभारतको युद्धमा अर्जुनको शंखको नाम के थियो?

A) पाञ्चजन्य

B) अनन्त विजय

C) देवदत्त

D) महाभोर

​४. दैत्यहरूका गुरु भनेर कसलाई चिनिन्छ?

A) बृहस्पति

B) विश्वामित्र

C) सन्दिपनी

D) शुक्राचार्य

​५. चेपाङ जातिको पुरोहितलाई के भनिन्छ?

A) फेदाङ्मा

B) पाँडे

C) नाक्सो

D) भराँ

​६. स्कन्द पुराणमा कति श्लोकहरू रहेका छन्?

A) ५५,०००

B) ८१,१००

C) २४,०००

D) १८,०००

​७. रामायणको चौथो काण्ड कुन हो?

A) अरण्यकाण्ड

B) सुन्दर काण्ड

C) किष्किन्धा काण्ड

D) अयोध्याकाण्ड

​८. सांख्य शास्त्रका प्रवर्तक को हुन्?

A) पतञ्जली

B) गौतम ऋषि

C) कपिल

D) कणाद

​९. 'धान नाच' कुन जातिसँग सम्बन्धित छ?

A) राई

B) लिम्बू

C) मगर

D) थारू

​१०. पञ्चकन्या अन्तर्गत तलका मध्ये को पर्दैनन्?

A) अहिल्या

B) कुन्ती

C) सीता

D) मन्दोदरी

​११. 'नन्दी' कुन देवताको वाहन हो?

A) विष्णु

B) गणेश

C) महादेव

D) इन्द्र

​१२. त्रिमधु भित्र कुन-कुन वस्तुहरू पर्दछन्?

A) दूध, दही, घिउ

B) घिउ, चिनी, मह

C) मह, सख्खर, दूध

D) तिल, जौ, घिउ

​१३. पशुपतिनाथको 'दक्षिण' तर्फको मुखलाई के भनिन्छ?

A) तत्पुरुष

B) सद्योजात

C) वामदेव

D) अघोर

​१४. 'जिरेल' जातिको पुरोहितलाई के भनिन्छ?

A) फोम्वो

B) डोपा

C) गुभाजू

D) गुरुवा

​१५. पञ्चामृतमा नपर्ने तत्व कुन हो?

A) मह

B) दही

C) गोबर

D) सख्खर

​१६. राई जातिको पुरोहितलाई के भनिन्छ?

A) साम्बा

B) डोपा

C) पाँडे

D) लामा

​१७. 'स्याब्रु नाच' कुन समुदायमा प्रचलित छ?

A) थारू

B) मैथिली

C) भोटे/शेर्पा

D) ज्यापु

​१८. 'षड्रस' अन्तर्गत कुन पर्दैन?

A) अमिलो

B) टर्रो

C) क्षार

D) पिरो

​१९. भगवान् विष्णुको आठौँ अवतार कुन हो?

A) राम

B) कृष्ण

C) बुद्ध

D) वामन

​२०. 'दश दिशा' अन्तर्गत 'उत्तर र पूर्व' को बीचको दिशालाई के भनिन्छ?

A) वायव्य

B) आग्नेय

C) ईशान्य

D) नैऋत्य

​२१. हनुमानको गदाको नाम के हो?

A) सुपाश्व

B) लौहस्तम्भ

C) विजय

D) अजगव

​२२. 'सोरठी नाच' कुन जातिसँग बढी सम्बन्धित छ?

A) थारू र तामाङ

B) गुरुङ र मगर

C) राई र लिम्बू

D) नेवार र ज्यापु

​२३. इन्द्रको साथी अर्थात् उसको सारथीको नाम के हो?

A) सञ्जय

B) सुषेण

C) मातलि

D) विदुर

​२४. 'नर्के चतुर्दशी' कुन महिना/पक्षमा मनाइन्छ?

A) कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी

B) आश्विन कृष्ण चतुर्दशी

C) कार्तिक शुक्ल चतुर्दशी

D) मंसिर कृष्ण चतुर्दशी

​२५. 'अक्षय तृतीया' कुन तिथिमा पर्दछ?

A) वैशाख कृष्ण तृतीया

B) वैशाख शुक्ल तृतीया

C) जेठ शुक्ल तृतीया

D) आषाढ शुक्ल तृतीया

​उत्तर कुञ्जिका (Answer Key):

​१. (C) | २. (B) | ३. (C) | ४. (D) | ५. (B) | ६. (B) | ७. (C) | ८. (C) | ९. (B) | १०. (C) | ११. (C) | १२. (B) | १३. (D) | १४. (A) | १५. (C) | १६. (B) | १७. (C) | १८. (C) | १९. (B) | २०. (C) | २१. (B) | २२. (B) | २३. (C) | २४. (A) | २५. (B)

------------------------------------------------------------------

​हाम्रो धर्म, संस्कृति र पौराणिक इतिहास ज्ञानको एउटा अथाह सागर हो। माथि उल्लेखित जानकारीहरूले तपाईँको सामान्य ज्ञानको भण्डारलाई अझ मजबुत बनाउन मद्दत पुर्‍याउनेछ भन्ने विश्वास लिएको छु। विशेषगरी लोकसेवा आयोग, शिक्षक सेवा आयोग र अन्य प्रतिस्पर्धी परीक्षाको तयारी गरिरहनुभएका साथीहरूका लागि यो संकलन एउटा महत्वपूर्ण सन्दर्भ सामग्री हुन सक्छ।

​तपाईँलाई यो जानकारी कस्तो लाग्यो?

यदि तपाईँसँग पनि यस्तै रोचक पौराणिक जानकारी वा सम्झने नयाँ सुत्रहरू छन् भने तल कमेन्ट बक्समा साझा गर्न नबिर्सनुहोला। साथै, यो उपयोगी सामग्री आफ्ना साथीहरूमाझ सेयर गरेर ज्ञान फैलाउन मद्दत गर्नुहोस्।

​यस्तै थप जानकारीमूलक ब्लगका लागि हाम्रो साथमै रहनुहोला। धन्यवाद !